🦵 સ્ટેસીસ ડર્મેટાઈટીસ Stasis Dermatitis (Venous Eczema)

✅ પગની નસોની કમજોરીથી થતું એક્ઝિમા-ખરજવું

ઘણા લોકોને પગમાં ખંજવાળ, લાલાશ, સૂકાપો, સોજો અને કાળાશ થતી રહે છે.આવું ઘણીવાર પગની નસોમાં રક્તપ્રવાહ બરાબર ન થવાથી થાય છે — જેને Stasis Dermatitis / Venous Eczema કહે છે.

🔍 આ સમસ્યા શા માટે થાય છે?

પગની નસોમાં વાલ્વ નબળા પડી જાય અથવા વેરિકોઝ વેઇન્સ હોય તો લોહી પગમાં જ અટકી જાય છે.
તેથી પગમાં:
✅ સોજો (Edema)
✅ ત્વચામાં સૂકાપો અને ઇન્ફ્લેમેશન
✅ ખંજવાળ અને લાલાશ
✅ ભૂરા/કાળા ડાઘ (Pigmentation)
થવા લાગે છે.

👥 કોને વધારે થાય છે?

આ સમસ્યા ખાસ કરીને નીચેના લોકોને વધારે થાય છે:
✅ વેરિકોઝ વેઇન્સ (પગની ફૂલેલી નસો)
✅ વધુ સમય ઊભા રહેવું/બેસી રહેવું (દુકાન, ફેક્ટરી, ઓફિસ)
✅ વજન વધારે
✅ ઉંમર વધવી
✅ ગર્ભાવસ્થા પછી
✅ અગાઉ DVT (પગમાં લોહીનો ગાંઠ) થયેલ હોય
✅ હાર્ટની કમજોરીથી પગમાં સોજો આવતો હોય

📌 લક્ષણો (Symptoms)

Stasis Dermatitis માં સામાન્ય રીતે:
🔸 પગના નીચેના ભાગમાં (ankle આસપાસ) ખંજવાળ
🔸 લાલાશ + સૂકા પડ (scaling)
🔸 સોજો (સાંજે વધુ)
🔸 ત્વચા પર ભૂરા/કાળા ડાઘ
🔸 ત્વચા જાડું અને કઠણ લાગવું
🔸 ક્યારેક પાણી જેવું રીંછું/ઓઝિંગ અને પડિયા
📍 ખાસ કરીને એડીના ઉપર અને પગની નીચેના ભાગમાં (gaiter area) વધુ જોવા મળે છે.

⚠️ મહત્વની જટિલતાઓ (Complications)

🩹 1) Venous Ulcer (પગમાં ઘા)

Stasis dermatitis માં સૌથી મોટી સમસ્યા છે પગમાં ઘા પડવો.
✅ સામાન્ય રીતે ઘા એડીની અંદર બાજુ (inner ankle) પાસે થાય
✅ ઘામાં પાણી/રસ નીકળે
✅ દુખાવો, બળતરા અને વારંવાર ઘા ફરીથી થવાની શક્યતા

🦠 2) Infection / Cellulitis (ચેપ)

ખંજવાળ અને ઘા થવાથી બેક્ટેરિયલ ચેપ લાગી શકે છે:⚠️ પગ લાલ-ગરમ, વધારે દુખાવો, તાવ, પીળા પડિયા/પસ

🧴 3) Allergy to creams / Dressing (ક્રીમથી એલર્જી)

ઘણા દર્દીઓમાં વારંવાર અલગ-અલગ ક્રીમ/મલમ લગાવવાથી એલર્જી પણ થઈ શકે છે અને રોગ વધુ બગડે છે.

🧱 4) Skin hardening (Lipodermatosclerosis)

વર્ષો સુધી સમસ્યા રહે તો પગની ત્વચા કડક, જાડું અને કઠણ થઈ જાય છે.

✅ સારવાર (Treatment) – સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાત

Stasis dermatitis માત્ર “ક્રીમ”થી પૂરી રીતે કાબૂમાં નથી આવતું.
✅ કારણ કે આનું મૂળ કારણ છે નસોની કમજોરી / Venous problem.

⭐ 1) Compression stockings (નસ માટેની સ્ટોકિંગ)

✅ આ સારવારનો “મુખ્ય ભાગ” છે
સોજો ઘટાડે
ખંજવાળ અને લાલાશ ઓછી કરે
ઘા પડવાના ચાન્સ ઓછા કરે
જો ઘા હોય તો ભરવામાં મદદ કરે
⚠️ ડૉક્ટરની સલાહથી યોગ્ય સ્ટોકિંગ પસંદ કરો
(કેટલાક દર્દીઓમાં arterial circulation નબળી હોય તો સ્ટોકિંગ વગર તપાસ ન કરવી)

🛌 2) પગ ઊંચા રાખવા (Leg elevation)

દિવસમાં 2–3 વખત 15–20 મિનિટ પગ ઊંચા રાખવાથી: ✅ સોજો ઉતરે
✅ દુખાવો ઘટે
✅ રોગની પ્રગતિ રોકાય (ulcer risk ઘટે)

🚶‍♂️ 3) ચાલવું / Exercise

✅ નિયમિત ચાલવું, પગની કસરતો (ankle pump) કરવાથી નસોમાં blood flow વધે છે.

💧 4) Moisturiser (મોઈશ્ચરાઇઝર) ફરજિયાત

Stasis dermatitis માં ત્વચા સૂકી હોવાથી: ✅ દિવસમાં 2–3 વખત ઘાટું moisturiser લગાવો
✅ નહાવા પછી 3 મિનિટની અંદર moisturiser લગાવવો સૌથી સારું

🧴 5) Eczema માટેની દવા

ડૉક્ટર સલાહ મુજબ: ✅ Anti-inflammatory cream/ointment (કેટલાં દિવસ માટે)
✅ ખંજવાળ વધુ હોય તો anti-itch medicines
⚠️ પોતાની રીતે “મિશ્ર ક્રીમ” (steroid + antifungal + antibiotic) લાંબા સમય સુધી ન લગાવવી.

✅ શું કરવું? (DO’s)

✔️ લાંબા સમય ઊભા રહેવું ઓછું કરો
✔️ પગને દિવસમાં વારંવાર ઊંચા રાખો
✔️ સ્ટોકિંગ નિયમિત પહેરો (ડૉક્ટરની સલાહથી)
✔️ વજન નિયંત્રણમાં રાખો
✔️ નખ નાના રાખો અને ખંજવાળથી બચો
✔️ મોઈશ્ચરાઇઝર નિયમિત વાપરો
✔️ આરામદાયક footwear પહેરો

❌ શું ન કરવું? (DON’Ts)

✘ ખંજવાળીને ઘા કરવો
✘ ગરમ પાણીથી લાંબું સ્નાન
✘ હાર્ષ સાબુ / સ્ક્રબ
✘ પોતાની રીતે સ્ટેરોઇડ ક્રીમ સતત લગાવવી
✘ કોઈપણ ઘા પર “ઘરેલું કાપર/પાઉડર” લગાવવું

🚨 તાત્કાલિક ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?

જો નીચેના લક્ષણો હોય તો તરત ચેક કરાવો:
⚠️ પગમાં અચાનક વધારે સોજો અને દુખાવો
⚠️ ત્વચા લાલ-ગરમ થવી / તાવ
⚠️ ઘા પડવો અથવા ઘામાંથી પાણી/પસ નીકળવું
⚠️ વારંવાર રોગ પાછો આવવો
⚠️ લાંબા સમયથી ઘા ન ભરાતો હોય

🌟 એક લાઈનનો મંત્ર

✅ “Stasis dermatitis = નસની સમસ્યા + ત્વચાની ઇન્ફ્લેમેશન”
👉 તેથી Compression + Leg elevation + Moisturiser સૌથી અસરકારક ઉપાય છે ✅

🦵 Stasis Dermatitis (Venous Eczema)

✅ नसों की कमजोरी से पैरों में होने वाला एक्ज़िमा

बहुत से लोगों को पैरों में खुजली, लालपन, सूखापन, सूजन और काला पड़ना होता रहता है।यह समस्या अक्सर पैरों की नसों में खून का सही तरीके से वापस न जाना (Venous problem) की वजह से होती है।इसे Stasis Dermatitis / Venous Eczema कहा जाता है।

🔍 यह समस्या क्यों होती है?

पैरों की नसों में वाल्व कमजोर हो जाएँ या Varicose veins हों, तो खून पैरों में ही रुक जाता है।
इससे पैरों में:
✅ सूजन (Edema)
✅ त्वचा में सूखापन और सूजन
✅ खुजली और लालपन
✅ भूरे/काले दाग (Pigmentation)
होने लगते हैं।

👥 किसमें ज्यादा होता है?

यह समस्या खासकर इन लोगों में ज्यादा देखी जाती है:
✅ Varicose veins (फूली हुई नसें)
✅ लंबे समय तक खड़े रहना/बैठे रहना (दुकान, फैक्ट्री, ऑफिस)
✅ वजन ज्यादा होना
✅ उम्र बढ़ना
✅ गर्भावस्था के बाद
✅ पहले कभी DVT (पैर में खून का थक्का) हुआ हो
✅ हार्ट की कमजोरी की वजह से पैरों में सूजन रहती हो

📌 लक्षण (Symptoms)

Stasis dermatitis में आमतौर पर:
🔸 टखने (ankle) के आसपास खुजली
🔸 लालपन + सूखी पपड़ी (scaling)
🔸 सूजन (शाम को ज्यादा)
🔸 त्वचा पर भूरे/काले दाग
🔸 त्वचा मोटी और सख्त लगना
🔸 कभी-कभी पानी/रिसाव और पपड़ी जमना
📍 यह समस्या खासकर टखने के ऊपर और पिंडली के निचले हिस्से (gaiter area) में ज्यादा होती है।

⚠️ महत्वपूर्ण जटिलताएँ (Complications)

🩹 1) Venous Ulcer (पैर में घाव)

Stasis dermatitis की सबसे बड़ी complication है पैर में घाव बन जाना।
✅ आमतौर पर घाव टखने के अंदर वाली साइड (inner ankle) के पास होता है
✅ घाव से पानी/रस निकलता रहता है
✅ दर्द, जलन, और बार-बार घाव दोबारा होने की संभावना

🦠 2) Infection / Cellulitis (इन्फेक्शन)

खुजलाने और घाव होने से बैक्टीरियल इन्फेक्शन हो सकता है:
⚠️ पैर लाल-गरम, ज्यादा दर्द
⚠️ बुखार आना
⚠️ पीली पपड़ी / पस निकलना

🧴 3) क्रीम/ड्रेसिंग से एलर्जी (Allergy)

बहुत से मरीज बार-बार अलग-अलग क्रीम/मलहम लगाते रहते हैं, जिससे एलर्जी हो सकती है और बीमारी और बढ़ जाती है।

🧱 4) त्वचा का सख्त होना (Lipodermatosclerosis)

लंबे समय तक समस्या रहने पर त्वचा कठोर, मोटी और सख्त हो सकती है।

✅ इलाज (Treatment) – सबसे जरूरी बात

Stasis dermatitis सिर्फ “क्रीम” से पूरी तरह नहीं जाता।
✅ क्योंकि इसकी असली वजह है नसों की कमजोरी / venous समस्या।

⭐ 1) Compression stockings (कम्प्रेशन स्टॉकिंग)

✅ यह इलाज का सबसे महत्वपूर्ण भाग है
सूजन कम होती है
👉खुजली और लालपन कम होता है
👉घाव बनने की संभावना कम होती है
👉अगर घाव है तो भरने में मदद मिलती है
⚠️ डॉक्टर की सलाह से सही स्टॉकिंग पहनें
(कुछ मरीजों में पैर की धमनियों का flow कम होता है, ऐसे में बिना जांच compression नहीं करना चाहिए)

🛌 2) पैर ऊँचा रखना (Leg elevation)

दिन में 2–3 बार 15–20 मिनट पैर ऊँचा रखने से:
✅ सूजन कम होती है
✅ दर्द घटता है
✅ venous ulcer का खतरा कम होता है

🚶‍♂️ 3) चलना और हल्की एक्सरसाइज

✅ नियमित चलना और ankle की exercises करने से blood flow अच्छा होता है।

💧 4) Moisturiser (मॉइश्चराइज़र) जरूरी

Stasis dermatitis में त्वचा बहुत सूखी होती है, इसलिए:
✅ दिन में 2–3 बार थिक मॉइश्चराइज़र
✅ नहाने के बाद 3 मिनट के अंदर लगाना सबसे अच्छा

🧴 5) एक्ज़िमा की दवा

डॉक्टर की सलाह अनुसार:
✅ सूजन कम करने वाली क्रीम/ointment (कुछ दिनों के लिए)
✅ खुजली ज्यादा हो तो anti-itch दवाएँ
⚠️ बिना सलाह के “मिक्स क्रीम” (steroid + antifungal + antibiotic) लंबे समय तक न लगाएँ।

✅ क्या करें? (DO’s)

✔️ लंबे समय तक खड़े रहना कम करें
✔️ दिन में कई बार पैर ऊँचा रखकर आराम करें
✔️ डॉक्टर की सलाह से compression stockings पहनें
✔️ वजन नियंत्रित रखें
✔️ नाखून छोटे रखें, खुजलाना बंद करें
✔️ मॉइश्चराइज़र नियमित लगाएँ
✔️ आरामदायक जूते पहनें

❌ क्या न करें? (DON’Ts)

✘ खुजली करके घाव बनाना
✘ बहुत गर्म पानी से देर तक नहाना
✘ harsh साबुन और स्क्रब
✘ खुद से steroid क्रीम लगातार लगाना
✘ घाव पर घर के पाउडर/कपूर आदि लगाना

🚨 तुरंत डॉक्टर को कब दिखाएँ?

अगर ये लक्षण हों तो तुरंत दिखाएँ:
⚠️ अचानक ज्यादा सूजन और दर्द
⚠️ पैर लाल-गरम होना, बुखार
⚠️ घाव बन जाना या घाव से पानी/पस निकलना
⚠️ बार-बार समस्या वापस होना
⚠️ लंबे समय से घाव न भरना

🌟 एक लाइन का मंत्र

✅ “Stasis dermatitis = नसों की समस्या + त्वचा की सूजन”
👉 इसलिए Compression + पैर ऊँचा रखना + मॉइश्चराइज़र सबसे असरदार उपाय हैं ✅

stasis dermatitis

1) What is stasis dermatitis?

Stasis dermatitis (SD) is a chronic inflammatory eczematous dermatitis of the lower legs that occurs due to chronic venous insufficiency (CVI) and venous hypertension (venous reflux/obstruction → edema → skin inflammation).
Other names: Venous eczema, gravitational dermatitis, venous stasis dermatitis.

2) Pathogenesis (why it happens)

Key mechanisms:
1️⃣ Venous hypertension → capillary leak of fluid + proteins → edema
2️⃣ RBC extravasation → hemosiderin deposition → brown pigmentation
3️⃣ Persistent inflammation → fibrosis, barrier dysfunction, itching/eczema
4️⃣ Microcirculatory impairment contributes to poor healing and ulcer formation

3) Risk factors / associations

Commonly seen in age >50 and people with:
👉Varicose veins, venous reflux
👉Prior DVT / venous obstruction
👉Obesity, sedentary lifestyle
👉Prolonged standing/sitting
👉Pregnancy/multiple pregnancies
👉CHF, lymphedema (overlap/complication)

4) Clinical features (acute → chronic progression)

Early signs
👉Ankle/pedal edema (worse in evening)
👉Heaviness/aching, itching
👉Prominent veins/varicosities

Dermatitis phase
👉Ill-defined erythema + scaling + oozing/crusting
👉Pruritus prominent
👉Usually in gaiter area (above medial malleolus, lower 1/3 leg)
Chronic venous skin changes
👉Hemosiderin pigmentation (brown discoloration)
👉Lipodermatosclerosis (brawny induration, painful, “inverted champagne bottle” legs)
👉Atrophie blanche (white stellate scars with telangiectasia—often pre-ulcer marker)
👉Chronic lichenification/excoriations

5) Major complications (high-yield)

A) Venous leg ulcer (most important)
Stasis dermatitis can progress to venous ulceration due to chronic venous hypertension and tissue hypoxia.
Typical ulcer features
👉Location: medial malleolus / gaiter area
👉Shallow, irregular margins, granulating base
👉Moderate–heavy exudate
👉Surrounding: edema, pigmentation, eczema
Complications of venous ulcers
👉Secondary infection / cellulitis
👉Recurrent ulcers (very common if venous disease untreated)
👉Pain, sleep disturbance, poor QOL
👉Rare: osteomyelitis (long-standing deep ulcers), malignant change (Marjolin-like SCC—rare but important in non-healing chronic ulcers)
B) Secondary bacterial infection
👉Oozing, crusting, yellow exudate, worsening pain, erythema/warmth
👉Impetiginization or cellulitis can occur (treat promptly)
C) Allergic contact dermatitis (very common overlay)
Patients with venous eczema have impaired barrier and are highly prone to sensitization from topical agents and dressings.
👉Common culprits: topical antibiotics (neomycin, bacitracin), anesthetics, preservatives/vehicles (lanolin etc.)
👉Can become disseminated (id-like reaction; dermatitis spreading beyond legs)
D) Lipodermatosclerosis
👉Acute: painful tender erythema/induration
👉Chronic: hard bound-down fibrosis, narrow ankles
(Responds to venous control + compression; topical steroids help acute inflammation)
E) Other chronic venous disease skin changes
👉Hyperpigmentation, lichenification
👉Atrophie blanche
👉Stasis purpura
👉Varicose vein bleeding (from trauma)
6) Differential diagnosis (don’t miss)
👉Cellulitis vs stasis dermatitis flare (SD often bilateral + chronic pigmentation/edema)
👉Allergic contact dermatitis
👉Asteatotic eczema
👉Psoriasis
👉Tinea incognito
👉Cutaneous vasculitis
👉CTCL (rare; atypical/refractory plaques)
7) Investigations (practical clinic approach)
Essential vascular assessment before compression
ABPI / ABI is recommended before compression therapy.
🟢Many guidelines avoid high compression if ABI <0.8

Venous duplex ultrasound To confirm venous reflux/obstruction, plan intervention. When to culture Only if clear infection/cellulitis (routine culture not needed). Patch testing If recurrent/worsening dermatitis or “treatment failure” Biopsy If ulcer/lesion is atypical, very painful, undermined edge, or non-healing despite correct care (rule out malignancy/vasculitis/pyoderma gangrenosum, etc.)

8) Management (gold standard + practical details)

A) Treat the cause: venous hypertension (most important)

🟢Compression therapy = cornerstone 👉Reduces edema, pain, improves healing and lowers recurrence risk 👉Do ABI first and avoid/modify if arterial disease suspected

🟢Leg elevation 15–30 min, 3–4 times/day helps edema and symptoms

🟢Calf muscle pump activation 👉Walking, ankle exercises; weight reduction if needed

🟢Venous interventions Endovenous ablation (laser/RF), sclerotherapy, surgery in reflux → improves long-term outcomes and reduces ulcer recurrence risk

B) Treat the dermatitis (skin component) 👉Bland emollients (thick, fragrance-free) multiple times/day👉 Mid-potency topical steroid ointment for acute flares (avoid multiple OTC combinations) 👉Avoid sensitizers: topical antibiotics/anesthetic creams unless clearly indicated

C) Venous ulcer care (if ulcer develops) Evidence-based components:

👉Compression + elevation + dressings are core 👉Dressings: choose based on exudate (foam/alginate/hydrocolloid etc.)—moist wound healing 👉Debridement if sloughy (unless ischemia suspected) 👉Pentoxifylline (± compression) and aspirin have evidence as adjuncts in some guidelines/reviews 👉 Consider referral if large/long duration/non-healing ulcers

When to suspect arterial component / urgent vascular

Severe rest pain, cold foot, very low ABI, punched-out painful ulcer, toe ulcers

D) Infection management (when present)

👉Clinical cellulitis → systemic antibiotics 👉 Heavy crusting/ooze → antiseptic soaks + appropriate topical/oral therapy (avoid routine antibiotic creams due to sensitization risk)

9) Red flags (urgent) 👉Rapidly expanding erythema, fever, severe pain (cellulitis/necrotizing concern) 👉Sudden unilateral swelling/pain (DVT) 👉Ulcer with excessive pain, undermined border, necrosis👉 Non-healing ulcer > 6–12 weeks despite correct compression/wound care (needs reassessment, duplex, biopsy consideration)

10) Key clinical “take-home”
✅ Stasis dermatitis is not just eczema—it’s venous disease on skin.
Treating only with creams gives temporary relief; compression + venous correction prevents ulcers and recurrence.