🌿 સીબોરીક ડર્મેટાઈટીસ (Seborrheic Dermatitis)
સીબોરીક ડર્મેટાઈટીસ એ એક પ્રકારનું ખરજવું (endogenous eczema) છે. આ રોગ ખૂબ સામાન્ય, લાંબા સમય સુધી ચાલતો અને ફરી-ફરી થતો હોય છે.આ જાણી ને તમે ચિંતા ના કરતા, મોટા ભાગના દર્દીઓ માં તેની માત્રા ઓછી હોય છે. અને સામાન્ય પ્રયત્નો થી કાબુ માં રહી શકે છે.
તે મુખ્યત્વે એવા ભાગોમાં જોવા મળે છે જ્યાં સીબેસીયસ (તૈલી) ગ્રંથિઓ વધુ હોય, જેમ કે
માથાની ચામડી, ચહેરો, ભ્રૂ (eyebrows), નાકની બાજુ, હોઠની આજુબાજુ, છાતી અને બરડા.
આ રોગ સામાન્ય રીતે કિશોરાવસ્થાના અંતમાં શરૂ થાય છે અને
યુવાન વયસ્કો તથા વૃદ્ધોમાં વધુ જોવા મળે છે.
સ્ત્રીઓની તુલનામાં પુરુષોમાં વધુ સામાન્ય છે.
Seborrheic Dermatitis scalp, face, chest and over back
🔹 ડૅન્ડ્રફ / ખોડો (Pityriasis capitis)
ખોડો એ સીબોરીક ડર્મેટાઈટીસનું હળવું સ્વરૂપ છે.ખોપરી ઉપરની ચામડીમાં• પાવડર જેવી ફોતરી• ક્યારેક ખંજવાળ સાથે, ક્યારેક વગર• લાલાશ વગર અથવા ઓછી લાલાશ સાથેજોઆ મળે છે.
🔹 શિશુઓમાં સીબોરીક ડર્મેટાઈટીસ
નાના બાળકોમાં થતો પ્રકાર Infantile seborrheic dermatitis કહેવાય છે,જે સામાન્ય રીતે ૧ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં પોતે જ મટી જાય છે.
🔴 સીબોરીક ડર્મેટાઈટીસ કેમ થાય છે? (Causes)
આ રોગનું ચોક્કસ કારણ પૂરેપૂરું જાણી શકાયું નથી,પરંતુ નીચેના પરિબળો જવાબદાર માનવામાં આવે છે
:• હોર્મોનલ અસર• Malassezia ફંગસ• ત્વચામાં તૈલ (Sebum) વધારે હોવું• પોષણની ઉણપ• ન્યુરોલોજીકલ પરિબળો• તણાવ અને ઊંઘનો અભાવ
Malassezia ફંગસ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઉત્સેચકોત્વચાના સીબમમાંથી મુક્ત ફેટી એસિડ્સ બનાવે છે,જે સોજો, લાલાશ અને ફોતરીનું કારણ બને છે.
🔴 કેટલાક રોગોમાં વધુ ગંભીર સ્વરૂપે જોવા મળે છે
• બહુ તૈલી ત્વચા• પારિવારિક ઇતિહાસ (Seborrheic dermatitis / Psoriasis)• ઇમ્યુનિટી ઓછી હોવી (HIV, organ transplant, lymphoma)• ન્યુરોલોજીકલ રોગો – Parkinson’s disease, epilepsy, depression• કેટલીક દવાઓ – haloperidol, lithium, chlorpromazine, buspirone• PUVA થેરાપી• વધારે તણાવ અને ઊંઘનો અભાવ
🔴 લાક્ષણિક લક્ષણો (Clinical Features)
• શિયાળામાં વધે છે, ઉનાળામાં સુધરે છે• મોટાભાગે ખંજવાળ• T-zone તૈલી અને બાકી ચહેરો શુષ્ક (combination skin)• ખોપરી ઉપર ચિકાસ વાળી ફોતરી• ભ્રૂ અને પાંપણમાં ફોતરી (Blepharitis)• નાકની બાજુથી હોઠ સુધી લાલાશ, ચિકાસ અને ફોતરી• માથાના વાળની આગળની લાઇન, છાતી અને બરડા પર રિંગ/પાંખડી જેવા પેચ• બગલ, સ્તન નીચે અને જાંઘામૂળમાં લાલાશ અને ફોતરી
🔹 Peri-nasal dyssebacia
નાકની બાજુના ફોલ્ડમાંલાલાશ, કાળાશ, ચિકાસ, નાના દાણા અથવા ફોતરીઘણા દર્દીઓમાં જોવા મળે છે.
🔹 Seborrheic melanosis
ચહેરા પર ખાસ કરીનેનાક અને મોંની આજુબાજુ કાળાશઘણા દર્દીઓમાં જોવા મળે છે.કેટલાક દર્દીઓમાં આખા ચહેરાની કાળાશ જોવા મળે છે,પરંતુ નાકની ચામડી બચી જાય છે (sparing of nose) —જે seborrheic dermatitis સાથે સંકળાયેલું મહત્વપૂર્ણ નિરીક્ષણ છે.આ દર્દીઓમાં સામાન્ય રીતે લક્ષણો નથી,અને સમસ્યા શિયાળામાં વધે છે. વિશેષ માહિતી માટે નીચે 👇આપેલી લિંક પર ક્લિક કરો https://www.hetaskinclinic.com/seborrheic-melanosis/
🔴 રોગનો સ્વભાવ (Course of disease)
સીબોરીક ડર્મેટાઈટીસ એક લાંબી ચાલતી અને વારંવાર થતી બિમારી છે.દર્દી પ્રમાણે તેની તીવ્રતા બદલાય છે.
👉 આ રોગ ખતરનાક નથી,પણ દેખાવ અને અસ્વસ્થતાને કારણે દર્દીને પરેશાન કરે છે.
🛡️ કાળજી અને નિયંત્રણ (Care & Control)
ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ• નિયમિત દવાઓ• યોગ્ય શેમ્પૂ / ક્રીમ• તણાવ ઘટાડવો• પૂરતી ઊંઘ• પોતાની રીતે સ્ટેરોઈડ ટ્યુબ ન લગાવવી👉 યોગ્ય સારવાર અને નિયમિત કાળજીથીસીબોરીક ડર્મેટાઈટીસ ખૂબ સારી રીતે કન્ટ્રોલમાં રાખી શકાય છે.
🌈 દર્દીઓ માટે અંતિમ સંદેશ
સીબોરીક ડર્મેટાઈટીસ સામાન્ય પરંતુ લાંબા સમય સુધી ચાલતો રોગ છે.નિયમિત સારવાર અને ધીરજથીખોડો, લાલાશ, ચિકાસ અને કાળાશ — બધું જ સારી રીતે કાબૂમાં આવી શકે છે.
🌿 सीबोरीक डर्मेटाइटिस (Seborrheic Dermatitis)
एक सामान्य, लंबे समय तक चलने वाला और बार-बार होने वाला त्वचा सीबोरीक डर्मेटाइटिस एक प्रकार का अंदरूनी एक्ज़िमा (endogenous eczema) है। यह एक कॉमन, क्रॉनिक (लंबे समय तक चलने वाली) और बार-बार उभरने वाली त्वचा की बीमारी है, जो मुख्यतः उन भागों को प्रभावित करती है जहाँ तेल ग्रंथियाँ (sebaceous glands) अधिक होती हैं, जैसे कि सिर की त्वचा (स्कैल्प), चेहरा, छाती, पीठ का ऊपरी भाग, बगल, स्तनों के नीचे और जांघों के फोल्ड्स।वयस्कों में यह रोग आमतौर पर किशोरावस्था के अंत के बाद शुरू होता है। यह युवा वयस्कों और बुज़ुर्गों में अधिक देखा जाता है तथा स्त्रियों की तुलना में पुरुषों में अधिक सामान्य है।
🔹 डैंड्रफ (खोपड़ी का रूसी / पिटिरियासिस कैपिटिस)
डैंड्रफ, सीबोरीक डर्मेटाइटिस का हल्का रूप है। इसमें सिर की त्वचा पर सफेद, पाउडर जैसी फुंसियाँ/फ्लेक्स दिखाई देती हैं, जो लालिमा के बिना भी हो सकती हैं।डैंड्रफ खुजली के साथ या बिना खुजली के भी हो सकता है।
🔹 शिशुओं में सीबोरीक डर्मेटाइटिस
छोटे बच्चों में होने वाले रूप को Infantile Seborrheic Dermatitis (Cradle Cap) कहते हैं, जो सामान्यतः 1 वर्ष की उम्र तक अपने-आप ठीक हो जाता है।
🔴 सीबोरीक डर्मेटाइटिस क्यों होता है? (Causes)
इस रोग का सटीक कारण पूरी तरह स्पष्ट नहीं है, लेकिन निम्न कारक इसमें भूमिका निभाते हैं
:• हार्मोनल बदलाव• फंगल संक्रमण• पोषण की कमी• तंत्रिका तंत्र से जुड़े कारक• तनाव और नींद की कमी
👉 विशेष रूप से Malassezia नामक फंगस को इसका मुख्य कारण माना जाता है।यह फंगस त्वचा के तेल (सीबम) में मौजूद ट्राइग्लिसराइड्स को तोड़कर फ्री फैटी एसिड बनाता है, जिससे सूजन, लालिमा और फ्लेकिंग होती है।
🔴 किन परिस्थितियों में रोग ज्यादा गंभीर हो सकता है?
सीबोरीक डर्मेटाइटिस अक्सर सामान्य स्वस्थ लोगों में भी होता है, लेकिन निम्न स्थितियों में यह अधिक गंभीर हो सकता है:(1)अत्यधिक तैलीय त्वचा (Seborrhea)(2)परिवार में सीबोरहाइक डर्मेटाइटिस या सोरायसिस का इतिहास(3)इम्युनिटी कम होना –• अंग प्रत्यारोपण के मरीज• HIV संक्रमण• लिम्फोमा(4)न्यूरोलॉजिकल और मानसिक रोग –• पार्किंसन रोग• डिप्रेशन• एपिलेप्सी• चेहरे की नस का लकवा• रीढ़ की चोट• डाउन सिंड्रोम(5)कुछ दवाएँ –haloperidol, lithium, chlorpromazine, buspirone(6)सोरायसिस के इलाज में PUVA थेरेपी(7)लंबे समय तक तनाव और नींद की कमी
🔴 लक्षण (Clinical Features)
• सर्दियों में रोग बढ़ता है, गर्मियों में कुछ सुधार होता है• अधिकतर मामलों में खुजली• T-zone (नाक, माथा) में तैलीयपन और बाकी चेहरे में सूखापन• सिर की त्वचा पर चिपचिपी, पीली या सफेद फुंसियाँ• भौंहों में फुंसियाँ (Blepharitis)• नाक के दोनों ओर से होंठों तक लालिमा, तैलीयपन और फुंसियाँ• हेयरलाइन, छाती और पीठ के ऊपरी भाग में रिंग या पंखुड़ी जैसे पैच• बगल, स्तनों के नीचे और जांघों के फोल्ड्स में लाल, तैलीय, पपड़ीदार चकत्ते
Peri-nasal dyssebacia
नाक के किनारों पर लालिमा, कालेपन, तैलीयपन, छोटे दाने या फुंसियाँ
Seborrheic melanosis
विशेषकर नाक और मुंह के आसपास काली पिगमेंटेशन
🔴 रोग का स्वभाव (Course of Disease)
सीबोरीक डर्मेटाइटिस एक लंबे समय तक चलने वाली बीमारी है।हर मरीज में इसकी तीव्रता अलग-अलग हो सकती है।यह पूरी तरह खत्म न भी हो, तो भी नियमित इलाज और सही देखभाल से बहुत अच्छी तरह कंट्रोल में रखा जा सकता है।
🌈 मरीजों के लिए संदेश
डॉक्टर की सलाह अनुसार नियमित दवा, सही स्किन-केयर और तनाव नियंत्रण से इस रोग को लंबे समय तक नियंत्रित रखा जा सकता है।