🔴 હર્પીસ ઝોસ્ટર શું છે? (Herpes Zoster / Shingles)

હર્પીસ ઝોસ્ટર એ વાયરસથી થતો રોગ છે જેમાં **એક જ નસના વિસ્તાર (dermatome)**માં દુખાવો સાથે પાણી ભરેલા ફોલ્લા થાય છે. સામાન્ય ભાષામાં એને Shingles કહે છે.

🦠 કારણ (Cause)

આ રોગ Varicella Zoster Virus (VZV) થી થાય છે.

• નાની ઉંમરમાં થયેલા અછબડા (Chickenpox) બાદ વાયરસ નસોમાં સંગ્રહિત રહી જાય છે.
• જ્યારે રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે, સ્ટ્રેસ, ઉંમર વધે, ડાયાબિટીસ, અથવા ઇમ્યુનિટી ઓછી હોય ત્યારે વાયરસ ફરીથી સક્રિય થઈ આ રોગ થાય છે.

⚡ લક્ષણો (Symptoms)

• દુખાવો
• બળતરા
• ખંજવાળ
• લપકારા / ઝણઝણાટ
• હબાકા જેવી સંવેદના

ત્યારબાદ એક જ નસના વિસ્તારમાં લાલાશ સાથે પાણી ભરેલી નાની કે મોટી ફોલ્લીઓ ઝુમખામાં દેખાય છે.
📌 ફોલ્લા સામાન્ય રીતે શરીરના એક જ બાજુ થાય છે.

🩺 રોગનો પ્રવાહ અને સારવાર

👉 ચામડી પરના ફોલ્લા સામાન્ય રીતે 10–15 દિવસમાં સૂકાઈ જાય છે.
👉 પરંતુ નસોમાં સોજો રહેવાને કારણે કેટલાક દર્દીઓમાં ફોલ્લા સૂકાઈ ગયા પછી પણ દુખાવો/બળતરા/ખંજવાળ/ઝણઝણાટ ચાલુ રહી શકે છે.
👉 ઉંમર જેટલી વધારે, એટલો લાંબા સમય સુધી દુખાવો રહેવાની શક્યતા વધે છે.
👉 આ માટે ઘણી વખત સારવાર 3–4 મહિના અથવા ક્યારેક વધુ સમય સુધી લેવી પડે છે.
👉 ક્યારેક ચામડી બહેરી લાગવાથી દર્દીને સોજા જેવું/ભારેપણું પણ લાગે છે.

🧠 Post-Herpetic Neuralgia (PHN) શું છે?

જો હર્પીસ ઝોસ્ટરના ફોલ્લા મટી ગયા પછી પણ 15 દિવસથી વધુ સમય સુધી નસમાં દુખાવો ચાલુ રહે, તો એને Post-Herpetic Neuralgia (PHN) કહે છે.
PHN માં લક્ષણો:

• સળવળાટ/ઝણઝણાટ
• લપકારા
• હબાકા
• રાત્રે દુખાવો વધુ
• હળવા સ્પર્શથી પણ અસહ્ય દુખાવો
  📌 PHN ખાસ કરીને 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરમાં અને ચહેરા/છાતી પર થયેલા શિંગલ્સમાં વધુ જોવા મળે છે.

💊 દુખાવો વધારે હોય તો?

નિયમિત દવાઓ છતાં દુખાવો વધારે હોય તો Pain-killer injection અથવા નસના દુખાવાની ખાસ દવાઓ આપવી પડે છે.
⚠️ આ સારવાર હંમેશા ડૉક્ટરની દેખરેખમાં જ કરવી જોઈએ.

👁️ ચહેરા/આંખની નજીક થયેલો હર્પીસ ઝોસ્ટર

આંખની નજીક ફોલ્લા થાય તો સોજો આવી શકે છે, આંખ લાલ થઈ શકે છે અને ક્યારેક 3–4 દિવસ આંખ બંધ પણ રહી શકે છે.🚨 આવા કેસમાં તાત્કાલિક Dermatologist / Ophthalmologist ની સલાહ જરૂરી છે.

🛡️ કાળજી (Precautions)

• ફોલ્લા ફોડવા નહીં
• ઘરગથ્થુ/ખોટી સારવાર ન કરવી
• સ્વચ્છતા જાળવવી
• ફોલ્લા ઢાંકી રાખવા, હાથ વારંવાર ધોવા
  📌 ફોલ્લાના પ્રવાહીના ચેપથી નાની ઉંમરના બાળકોને અછબડા (Chickenpox) થઈ શકે છે, તેથી બાળકોને દૂર રાખવા અને સંપર્ક ટાળવો.

💉 પ્રિવેન્શન – Vaccine

Herpes Zoster (Shingles) Vaccine થી

• શિંગલ્સ થવાની શક્યતા ઘટે છે
• અને PHN નો જોખમ પણ ઓછો થાય છે
  આ વેક્સિન ખાસ કરીને
• 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો
• ડાયાબિટીસ / ઇમ્યુનિટી ઓછી હોય એવા લોકો
  માટે લાભદાયક ગણાય છે.

આ વેક્સિન વિશે જાણવા નીચેની👇 લિંક પર ક્લિક કરો

https://www.hetaskinclinic.com/vaccine-in-dermatology/

🌈 દર્દીઓ માટે અંતિમ સંદેશ

હર્પીસ ઝોસ્ટરમાં વહેલી ઓળખ અને યોગ્ય સારવાર ખૂબ મહત્વની છે. સમયસર સારવારથી દુખાવો અને લાંબા ગાળાની તકલીફ (PHN) ઘટાડી શકાય છે.

🔴 हर्पीस ज़ोस्टर क्या है? (Herpes Zoster / Shingles)

हर्पीस ज़ोस्टर एक वायरस से होने वाला रोग है, जिसमें एक ही नस के क्षेत्र (dermatome) में दर्द के साथ पानी भरे फफोले हो जाते हैं। आम भाषा में इसे Shingles कहा जाता है।

🦠 कारण (Cause)

• यह रोग Varicella Zoster Virus (VZV) से होता है।
• बचपन में हुए चेचक (Chickenpox) के बाद यह वायरस नसों में छुपकर (संग्रहीत होकर) रह जाता है।
• जब इम्युनिटी कम हो, तनाव ज्यादा हो, उम्र बढ़े, डायबिटीज हो, या रोग-प्रतिरोधक क्षमता कमजोर हो—तब वायरस फिर से सक्रिय होकर यह रोग पैदा करता है।

⚡ लक्षण (Symptoms)

• दर्द
• जलन
• खुजली
• झनझनाहट / चुभन
• बिजली/हबक (shock-like) जैसी अनुभूति
  इसके बाद एक ही नस के क्षेत्र में लालिमा के साथ पानी भरे छोटे या बड़े फफोले गुच्छों में दिखाई देते हैं।
  📌 फफोले आमतौर पर शरीर के एक ही तरफ होते हैं।

🩺 रोग का कोर्स और उपचार

👉 त्वचा पर फफोले सामान्यतः 10–15 दिनों में सूख जाते हैं।
👉 लेकिन नसों में सूजन/इरिटेशन रहने के कारण कुछ मरीजों में फफोले सूखने के बाद भी दर्द/जलन/खुजली/झनझनाहट बनी रह सकती है।
👉 उम्र जितनी ज्यादा, उतनी लंबे समय तक दर्द रहने की संभावना बढ़ जाती है।
👉 इसलिए कई बार इलाज 3–4 महीने या कभी-कभी उससे भी ज्यादा समय तक चल सकता है।
👉 कभी-कभी त्वचा सुन्न (numb) लगने से मरीज को सूजन जैसा/भारीपन भी महसूस हो सकता है।

🧠 Post-Herpetic Neuralgia (PHN) क्या है?

यदि हर्पीस ज़ोस्टर के फफोले ठीक होने के बाद भी 15 दिनों से ज्यादा समय तक नसों का दर्द बना रहे, तो इसे Post-Herpetic Neuralgia (PHN) कहते हैं।
PHN के लक्षण:

• झनझनाहट/चुभन
• चटकन/लपक (shooting pain)
• हबक/बिजली जैसा दर्द
• रात में दर्द ज्यादा
• हल्का स्पर्श भी असहनीय लगना
  📌 PHN विशेषकर 50 वर्ष से अधिक उम्र में और चेहरे/छाती पर हुए शिंगल्स में अधिक देखा जाता है।

💊 दर्द ज्यादा हो तो?

नियमित दवाओं के बावजूद दर्द ज्यादा हो तो Pain-killer injection या नसों के दर्द की विशेष दवाएँ देनी पड़ सकती हैं।
⚠️ यह उपचार हमेशा डॉक्टर की देखरेख में ही करवाएँ।

👁️ चेहरे/आँख के पास हुआ हर्पीस ज़ोस्टर

यदि फफोले आँख के पास हों तो सूजन, आँख लाल होना, और कभी-कभी 3–4 दिन तक आँख बंद रहने जैसी परेशानी हो सकती है।
🚨 ऐसे केस में तुरंत Dermatologist / Ophthalmologist को दिखाना जरूरी है।

🛡️ सावधानियाँ (Precautions)

• फफोले फोड़ें नहीं
• घरेलू/गलत उपचार न करें
• साफ-सफाई बनाए रखें
• फफोलों को ढककर रखें, हाथ बार-बार धोएँ
  📌 फफोलों के द्रव (fluid) के संपर्क से छोटे बच्चों को चेचक (Chickenpox) हो सकती है। इसलिए बच्चों को दूर रखें और संपर्क से बचें।

💉 बचाव – Vaccine

Herpes Zoster (Shingles) Vaccine से

• शिंगल्स होने की संभावना घटती है
• और PHN का जोखिम भी कम होता है
  यह वैक्सीन विशेषकर
• 50 वर्ष से अधिक उम्र
• डायबिटीज / इम्युनिटी कम
  वाले लोगों के लिए उपयोगी मानी जाती है।

🌈 मरीजों के लिए अंतिम संदेश

हर्पीस ज़ोस्टर में जल्दी पहचान और सही इलाज बहुत महत्वपूर्ण है। समय पर उपचार से दर्द और लंबे समय की परेशानी (PHN) कम की जा सकती है।