🔴 હર્પીસ ઝોસ્ટર શું છે?
હર્પીસ ઝોસ્ટર એ એક વાઇરસથી થતો રોગ છે જેમાં એક જ નસના વિસ્તારમાં દુખાવા સાથે ફોલ્લા થાય છે. આ રોગને સામાન્ય ભાષામાં Shingles કહેવામાં આવે છે.
🦠 કારણ (Cause)
- આ રોગ Varicella Zoster Virus થી થાય છે
- નાની ઉંમરમાં થયેલા અછબડા (Chickenpox) બાદ વાયરસ નસોમાં સંગ્રહિત રહે છે
- જ્યારે રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે ત્યારે વાયરસ ફરી સક્રિય થઈ જાય છે
આ રોગ વધુ જોવા મળે છે – ઉંમર વધતા, તણાવમાં, ડાયાબિટીસમાં અથવા ઇમ્યુનિટી ઓછી હોય ત્યારે.
⚡ લક્ષણો (Symptoms)
- દુખાવો
- બળતરા
- ખંજવાળ
- લપકારા
- હબાકા જેવા ઝટકા
ત્યારબાદ એક જ નસના વિસ્તારમાં લાલાશ સાથે પાણી ભરેલી નાની અથવા મોટી ફોલ્લીઓ ઝુમખામાં દેખાય છે. ફોલ્લા સામાન્ય રીતે શરીરના એક જ બાજુ થાય છે.
🩺 રોગનો પ્રવાહ અને સારવાર
ચામડી પરના ફોલ્લા સામાન્ય રીતે 10–15 દિવસમાં સૂકી જઈ મટી જાય છે. પરંતુ નસોમાં સોજો રહેવાને કારણે કેટલાક દર્દીઓમાં ફોલ્લા મટી ગયા પછી પણ દુખાવો, બળતરા, ખંજવાળ અને લપકારા રહે છે.
ઉંમર જેટલી વધારે, તેટલો દુખાવો લાંબા સમય સુધી રહેવાની શક્યતા. આથી ઘણીવાર સારવાર 3–4 મહિના અથવા વધુ સમય સુધી લેવી પડે છે.
🧠 Post-Herpetic Neuralgia (PHN)
જો હર્પીસ ઝોસ્ટરના ફોલ્લા મટી ગયા પછી પણ 15 દિવસથી વધુ સમય સુધી નસનો દુખાવો ચાલુ રહે, તો તેને Post-Herpetic Neuralgia કહેવામાં આવે છે.
- સળવળાટ
- લપકારા
- હબાકા
- રાત્રે દુખાવો વધુ
- હળવા સ્પર્શથી પણ અસહ્ય દુખાવો
PHN ખાસ કરીને 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના દર્દીઓમાં અને ચહેરા અથવા છાતી પર થયેલા ઝોસ્ટરમાં વધુ જોવા મળે છે.
💊 દુખાવો વધારે હોય તો?
નિયમિત દવાઓ છતાં જો દુખાવો વધારે હોય તો Pain-killer Injection અથવા નસના દુખાવાની ખાસ દવાઓ આપવી પડે છે. આ સારવાર હંમેશા ડૉક્ટરની દેખરેખમાં જ કરવી જોઈએ.
👁️ ચહેરા પર થયેલો હર્પીસ ઝોસ્ટર
આંખની નજીક ફોલ્લા હોય તો સોજો આવી શકે છે, આંખ લાલ થવી કે ક્યારેક 3–4 દિવસ આંખ બંધ પણ રહી શકે છે. આવા કેસમાં તાત્કાલિક ડર્મેટોલોજિસ્ટ અથવા આંખના ડૉક્ટરની સલાહ જરૂરી છે.
🛡️ કાળજી (Precautions)
- ફોલ્લા ફોડવા નહીં
- ઘરગથ્થુ ઉપચાર ન કરવો
- સ્વચ્છતા જાળવવી
ફોલ્લાના પ્રવાહીથી નાની ઉંમરના બાળકોને અછબડા (Chickenpox) થઈ શકે છે, તેથી બાળકોને દૂર રાખવા અને ફોલ્લા ઢાંકી રાખવા.
💉 પ્રિવેન્શન – Vaccine
Herpes Zoster (Shingles) Vaccine દ્વારા હર્પીસ ઝોસ્ટર થવાની શક્યતા ઘટે છે અને Post-Herpetic Neuralgia નો જોખમ પણ ઓછો થાય છે.
આ Vaccine ખાસ કરીને 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો અને ડાયાબિટીસ / ઇમ્યુનિટી ઓછી હોય તેવા દર્દીઓ માટે ભલામણ કરવામાં આવે છે.
[અહીં તમે Vaccine વિષેના તમારા અલગ Dermatology પોસ્ટનો લિંક મૂકી શકો છો]
🌈 દર્દીઓ માટે અંતિમ સંદેશ
હર્પીસ ઝોસ્ટરમાં ફોલ્લા કરતાં નસનો દુખાવો વધુ મહત્વનો છે. વહેલી અને યોગ્ય સારવાર ભવિષ્યની મોટી તકલીફથી બચાવે છે.
🌿 हर्पीज़ ज़ोस्टर (Herpes Zoster) – SHINGLES
🔴 हर्पीज़ ज़ोस्टर क्या है?
हर्पीज़ ज़ोस्टर एक वायरस से होने वाला रोग है जिसमें एक ही नस (nerve) के क्षेत्र में दर्द के साथ फफोले होते हैं। इसे आम भाषा में Shingles कहा जाता है।
🦠 कारण (Cause)
- यह रोग Varicella Zoster Virus से होता है।
- बचपन में हुए चिकनपॉक्स (Chickenpox) के बाद यह वायरस नसों में निष्क्रिय (छिपा हुआ) रह सकता है।
- जब शरीर की रोग-प्रतिरोधक क्षमता घटती है, तब यह वायरस फिर सक्रिय होकर हर्पीज़ ज़ोस्टर कर सकता है।
यह रोग अधिक देखने को मिलता है: उम्र बढ़ने पर, तनाव में, डायबिटीज में, या इम्युनिटी कम होने पर।
⚡ लक्षण (Symptoms)
हर्पीज़ ज़ोस्टर में शुरुआत से ही दर्द मुख्य लक्षण होता है।
- दर्द
- जलन
- खुजली
- चुभन/झनझनाहट
- झटके जैसा दर्द
इसके बाद एक ही नस के क्षेत्र में लालिमा के साथ पानी से भरे छोटे या बड़े फफोले गुच्छों में दिखाई देते हैं। आमतौर पर ये शरीर के एक ही तरफ होते हैं।
🩺 रोग का कोर्स और उपचार
त्वचा पर फफोले सामान्यतः 10–15 दिनों में सूखकर ठीक हो जाते हैं। लेकिन त्वचा के अंदर नसों में सूजन रहने के कारण कुछ मरीजों में 15 दिन बाद भी दर्द, जलन, खुजली, झनझनाहट/चुभन रह सकती है।
उम्र जितनी अधिक, उतनी ही लंबे समय तक दर्द रहने की संभावना। इसलिए कई बार उपचार 3–4 महीने या उससे अधिक समय तक चल सकता है। कभी-कभी त्वचा सुन्न (numb) भी लग सकती है या अंदर सूजन जैसा महसूस हो सकता है।
🧠 Post-Herpetic Neuralgia (PHN)
यदि फफोले ठीक होने के बाद भी 15 दिन से अधिक समय तक नस का दर्द बना रहे, तो इसे Post-Herpetic Neuralgia कहा जाता है।
- जलन/सुलगन
- झनझनाहट या चुभन
- झटके जैसा दर्द
- रात में दर्द बढ़ना
- हल्के स्पर्श से भी दर्द
PHN विशेष रूप से 50 वर्ष से अधिक आयु में और चेहरे/छाती के ज़ोस्टर में अधिक देखा जा सकता है। इसलिए शुरुआत में सही उपचार बहुत जरूरी है।
💊 अगर दर्द बहुत ज्यादा हो तो?
नियमित दवाइयाँ लेने के बावजूद यदि दर्द असहनीय हो, तो Pain-killer injection या नस के दर्द की विशेष दवाएँ दी जा सकती हैं। यह उपचार डॉक्टर की निगरानी में ही होना चाहिए।
👁️ चेहरे पर हर्पीज़ ज़ोस्टर
यदि फफोले आंख के पास हों तो सूजन, लालिमा हो सकती है और कभी-कभी 3–4 दिन तक आंख बंद भी रह सकती है। ऐसे मामलों में तुरंत त्वचा विशेषज्ञ/नेत्र चिकित्सक की सलाह जरूरी है।
🛡️ देखभाल (Precautions)
- फफोले फोड़ें नहीं।
- घर के नुस्खे/सेल्फ-मेडिकेशन से बचें।
- स्वच्छता बनाए रखें।
फफोलों के तरल के संपर्क से छोटे बच्चों को चिकनपॉक्स हो सकता है। इसलिए बच्चों को दूर रखें और फफोलों को ढककर रखें।
💉 Prevention – Vaccine
Shingles (Herpes Zoster) vaccine से हर्पीज़ ज़ोस्टर होने की संभावना घटती है और Post-Herpetic Neuralgia का जोखिम भी कम होता है।
यह वैक्सीन खासकर 50 वर्ष से अधिक आयु के लोगों और डायबिटीज/कम इम्युनिटी वाले मरीजों में अधिक उपयोगी होती है।
[यहाँ आप अपने Vaccine वाले अलग Dermatology पोस्ट का लिंक जोड़ सकते हैं]
🌈 मरीजों के लिए अंतिम संदेश
हर्पीज़ ज़ोस्टर में फफोलों से ज्यादा महत्वपूर्ण नस का दर्द है। समय पर सही उपचार भविष्य की बड़ी परेशानी (PHN) से बचा सकता है।