🌿 ફિક્સ્ડ ડ્રગ ઇરપ્શન (Fixed Drug Eruption – FDE)
દવા થી થતો એલર્જી રોગ
ફિક્સ્ડ ડ્રગ ઇરપ્શન એ દવા થી થતો એક ખાસ પ્રકારનો એલર્જીક ચામડીનો રોગ છે.
આ રોગની ખાસ ઓળખ એ છે કે દરેક વખત એ જ દવા લેવાથી ચામડી પર એ જ જગ્યાએ ફરીથી ડાઘ કે ફોલ્લો થાય છે.
👉 દવા બંધ થયા પછી ડાઘ મટી જાય છે, પરંતુ એ જગ્યાએ કાળાશ રહી જાય છે.
🔴 ફિક્સ્ડ ડ્રગ ઇરપ્શન કેમ થાય છે?
કેટલીક દવાઓ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને એલર્જીક પ્રતિક્રિયા કરાવે છે.આ પ્રતિક્રિયામાં ચામડીના ચોક્કસ ભાગમાં રહેલા memory T-cells સક્રિય થાય છે અને એ જ જગ્યાએ વારંવાર રોગ થાય છે.
👉 એટલે આ રોગ ચેપજન્ય નથી, પરંતુ દવા થી થતો એલર્જી રિએક્શન છે.
🔴 ફિક્સ્ડ ડ્રગ ઇરપ્શન કેવી રીતે દેખાય છે? (Presentations)
FDE અનેક રીતે દેખાઈ શકે છે:
1️⃣ સામાન્ય ડાઘ (Classical type)
- ગોળ અથવા અંડાકાર
- લાલ રંગનો ડાઘ•
- થોડી બળતરા અથવા ખંજવાળ
- પછી ધીમે ધીમે કાળો પડી જાય છે
2️⃣ ફોલ્લાવાળો પ્રકાર (Bullous FDE)
- ડાઘ પર પાણી ભરેલો ફોલ્લો
- ફોલ્લો ફૂટ્યા પછી ઘા
- મટ્યા પછી ઊંડી કાળાશ
3️⃣ મોઢા / હોઠ પર FDE
- હોઠ, જીભ, ગાલની અંદર
- દુખાવો, બળતરા
- વારંવાર એ જ જગ્યાએ થાય
4️⃣ ગુપ્તાંગ પર FDE
- પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં
- ઘણી વખત ભૂલ થી STD(જાતીય રોગ) સમજી લેવાય છે
- પરંતુ આ દવા એલર્જી છે
5️⃣ Multiple FDE
- શરીર પર એકથી વધુ જગ્યાએ ડાઘ
- વારંવાર દવા લેવાથી વધે છે
🔴 સામાન્ય લક્ષણો (Symptoms)
- લાલ ડાઘ
- બળતરા અથવા ખંજવાળ
- ક્યારેક દુખાવો
- ફોલ્લા
- મટી ગયા પછી કાયમી કાળાશ
🔴 સામાન્ય દવાઓ જે FDE કરે છે (Common Causes)
- પેઇનકિલર્સ: Paracetamol, Ibuprofen, Diclofenac, mefenamic acid, phenylbutazone
- એન્ટિબાયોટિક્સ: Cotrimoxazole, Ciprofloxacin, Ofloxacin, levo floxacin, Tetracycline, doxycycline
- Metronidazole, Tinidazole, Ornidazole
- Antifungal – fluconazole
- Cetirizine, levo cetirizine
- Anti-epileptic eptoin and carbamezepine
🔴 અસામાન્ય અને ઘણી વાર નજરચૂકી જતાં કારણો (Uncommon Causes – Important)
આ ભાગ ખાસ ધ્યાનથી વાંચવો 👇
- Ayurvedic / Herbal / “Natural” medicines ભાગ્યે જ
- Cold–cough syrups (combination medicines
- Acidity medicines (H2 blockers, PPIs like rabeprazole દુર્લભ)
- Local pain-relief gels (occasionally)
- Food colour–preservatives like tartrazine mixed medicines
- Homeopathy remedies (rare but possible)
- OTC (Over-the-counter) દવાઓ
- Combination tablets (એકમાં અનેક દવાઓ)
👉 ઘણીવાર દર્દી કહે છે “હું કોઈ દવા લેતો નથી”, પરંતુ ઉપરની વસ્તુઓ દવા તરીકે ગણાતી નથી એવું માને છે.
🔴 Drug Allergy Test વિશે વિગત
👉 FDE માટે ઉપલબ્ધ વિકલ્પો
- Clinical history – સૌથી મહત્વપૂર્ણ
- Patch test – અમુક કેસમાં મદદરૂપ
- Oral provocation test – જોખમ હોવાથી ભાગ્યે જ
- Skin biopsy – diagnosis confirm કરવા-મોટા ભાગે જરૂર પડતી નથી
- Blood allergy tests – મર્યાદિત દવાઓ માટે-સલામત રસ્તો
👉 દર્દીનો ઈતિહાસ (history) સૌથી અગત્યનો ભાગ છે.મતલબ દર્દીઓ એ ધ્યાન રાખવું પડે.
🔴 રોગનો સમયગાળો (Course of Disease)
- દવા બંધ કરતાં લાલાશ અને સોજો ઘટે
- પરંતુ કાળાશ 3–6 મહિના કે વધારે રહી શકે
- ફરી એ જ દવા લેવાથી રોગ વધુ તીવ્ર બની શકે
🔴 સારવાર અને કાળજી (Care & Management)
- ✔ શંકાસ્પદ દવા સંપૂર્ણ બંધ કરવી
- ✔ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ લગાવાની દવાઓ
- ✔ ખંજવાળ/બળતરા માટે સહાયક સારવાર
- ✔ દવાની યાદી લખી રાખવી
- ✔ ભવિષ્યમાં એ દવા સંપૂર્ણ ટાળવી
❌ પોતાની રીતે ફરી દવા ટ્રાય ન કરવી
❌ “થોડી દવા લઈ લઈએ એમાં કશું ના થાય ” એવું ન વિચારવું.
🌈 દર્દીઓ માટે અંતિમ સંદેશ
ફિક્સ્ડ ડ્રગ ઈરપ્શન એક ચેતવણી આપતો રોગ છે.દવા બદલવાથી મટી જાય છે, પરંતુએ જ દવા ફરી લેવાથી રોગ વધારે ગંભીર બની શકે છે.
👉 તમારી દવા વિશે ડૉક્ટરને સાચી માહિતી આપો
👉 સલામતી માટે દવાની યાદી હંમેશા સાચવી રાખો
સચેતતા = સુરક્ષા
🌿 फिक्स्ड ड्रग इरप्शन (Fixed Drug Eruption – FDE)
दवा से होने वाला बार-बार एक ही जगह पर आने वाला चकत्ता
फिक्स्ड ड्रग इरप्शन (FDE) एक प्रकार की दवा से होने वाली एलर्जी है, जिसमें कोई विशेष दवा लेने के बाद त्वचा पर एक या एक से अधिक गोल/अंडाकार दाग बनते हैं।
विशेष बात यह है कि हर बार वही दवा लेने पर दाग उसी जगह पर दोबारा आ जाता है।
यह दाग ठीक होने के बाद भी काले या गहरे भूरे निशान छोड़ जाता है।
🔴 फिक्स्ड ड्रग इरप्शन क्यों होता है?
यह शरीर की इम्यून (एलर्जिक) प्रतिक्रिया के कारण होता है।कुछ दवाओं के प्रति शरीर की कोशिकाएँ संवेदनशील हो जाती हैं और वही दवा दोबारा लेने पर उसी जगह पर प्रतिक्रिया होती है।
🔴 फिक्स्ड ड्रग इरप्शन कैसा दिखाई देता है? (Presentations)
🟠 क्लासिकल FDE
• गोल या अंडाकार लाल दाग• जलन या खुजली• बाद में काला निशान
🟠 ब्लिस्टर वाला FDE (Bullous FDE)
• दाग के ऊपर पानी भरा फोड़ा• फूटने पर छिलका और दर्द
🟠 होंठ / जननांग FDE
• होंठ, मुंह, गुप्तांग पर दाग• ज्यादा जलन और तकलीफ
🟠 मल्टीपल FDE
• शरीर के कई हिस्सों में एक साथ दाग
🔴 लक्षण (Symptoms)
• लाल या गहरे रंग का दाग• जलन• खुजली• कभी-कभी दर्द• फोड़ा पड़ना• ठीक होने के बाद काला निशान
🔴 फिक्स्ड ड्रग इरप्शन के सामान्य कारण (Common Causes)
अक्सर जिम्मेदार दवाएँ:
- दर्द की दवाएँ (NSAIDs – जैसे Diclofenac, Ibuprofen, paracetamol, mefenamic acid, phenylbutazone
- एंटीबायोटिक्स (Sulfonamides,Ciprofloxacin, levo floxacin, Ofloxacin, Tetracycline, doxycycline )
- एंटीफंगल दवाएँ• Fluconazole
- कुछ एंटीएलर्जिक दवाएँ cetirizine, Levocetirizine
- Metronidazole• Ornidazole• Tinidazole
🔴 फिक्स्ड ड्रग इरप्शन के असामान्य लेकिन सिद्ध कारण (Uncommon Causes – Important)
नीचे दी गई दवाओं से भी FDE होने की पुष्टि हुई है:•
- Montelukast•(कभी-कभी)
- Aspirin
- Proton Pump Inhibitors -rabeprazole rarely
- Herbal products (कभी-कभी)
- Ayurvedic / OTC दवाएँ/होम्योपैथिक rarely
- प्रीजरवेटीव ( tartrazine)
👉 इसलिए मरीज को हर दवा की पूरी जानकारी देना बहुत जरूरी है।
🔴 ड्रग एलर्जी टेस्ट के बारे में जानकारी (Drug Allergy Test)
- FDE में रूटीन ब्लड टेस्ट ज्यादा उपयोगी नहीं होता
- • Patch Test कुछ मामलों में मदद कर सकता है•
- Oral Drug Provocation Test केवल विशेषज्ञ की निगरानी में•
- खुद से दवा दोबारा लेकर टेस्ट करना खतरनाक हो सकता है.
- रक्त से ड्रग एलर्जी टेस्ट कुछ दवाईयों के लिए कुछ हद तक उपयोगी
👉 सही दवा पहचानना अक्सर मरीज के इतिहास (history) से ही संभव होता है।
🔴 रोग का समयक्रम (Course of Disease)
वही दवा दोबारा लेने पर दाग और जल्दी और ज्यादा गंभीर रूप में आ सकता है
दवा बंद करने पर दाग 7–14 दिनों में ठीक होने लगता है लेकिन
काला निशान लंबे समय तक रह सकता है।
🔴 देखभाल और उपचार (Care & Management)
- ✔ संदिग्ध दवा हमेशा के लिए बंद करें
- ✔ डॉक्टर द्वारा बताई गई क्रीम/दवाएँ लगाएँ
- ✔ खुजली या फोड़े को छेड़ें नहीं
- ✔ भविष्य में वही दवा दोबारा न लें
- ✔ डॉक्टर से “Drug Alert Card” बनवाएँ
- ❌ खुद से दवा दोबारा न लें
- ❌ OTC या केमिस्ट की सलाह पर दवा न लें
🌈 मरीजों के लिए महत्वपूर्ण संदेश
फिक्स्ड ड्रग इरप्शन खतरनाक नहीं, लेकिन लापरवाही से बार-बार हो सकता है।सही दवा पहचानकर और उससे बचकर इस समस्या को पूरी तरह रोका जा सकता है।
👉 दवा याद रखें – दाग से बचें।